بازتولید فرهنگ عاشورایی در بعثت ایرانیچگونه ممکن است یک واقعه تاریخی، پس از قرنها، همچنان در زندگی اجتماعیِ امروز حضور داشته باشد و در لحظههای مختلف، دوباره خود را نشان دهد؟جامعهشناسانی همچون «پیِر بوردیو» بر این باورند که فرهنگ نه صرفاً از طریق انتقال مستقیم مفاهیم، بلکه در قالب «عادتوارهها» بازتولید میشود؛ یعنی مجموعهای از ارزشها و الگوهای درونیشده که در زندگی روزمره به شیوه کنش افراد تبدیل میگردد. از منظر «موریس هالبواکس»، گذشته در سطح فردی باقی نمیماند، بلکه در قالب «حافظه جمعی» در دل گروههای اجتماعی بازسازی و تداوم مییابد. همچنین «امیل دورکیم» نشان میدهد که آیینها و مناسک، صرفاً بازتاب فرهنگ نیستند، بلکه خود به بازتولید همبستگی اجتماعی و استمرار آن کمک میکنند.در پرتو این دیدگاهها، میتوان به فرهنگ عاشورا نه به عنوان صرفاً یک واقعه تاریخی، بلکه به مثابه یک منظومه ارزشی نگریست که در آن مفاهیمی همچون تبعیت از حق، خدامحوری، آزادگی، وفاداری، ایثار، کرامت انسانی، مسئولیتپذیری، مقاومت در برابر ستم و ... در زیربرجسته است.وقتی به فرهنگ ایران پیش و پس از اسلام مینگریم، اشتراکهای فرهنگی بین اسلام شیعی و فرهنگ ایرانی مشاهده میکنیم. همین، میتواند زمینه سازگاری تشیع و ایرانیت و درنتیجه پذیرش فرهنگ شیعی در بین ایرانیان باشد..از همین روست که منظومه فرهنگ عاشورایی در طول تاریخ، در تعامل با عناصر مختلف فرهنگ ایرانی، در ادبیات و سنتهای فکری این سرزمین بازخوانی و بازتولید شده است؛ از جمله در جهان اخلاقی و حماسی شاهنامه فردوسی که یکی از مهمترین متون حافظه فرهنگی ایران به شمار میآید.(ادامه)
(ادامه)در بزنگاههای تاریخ، مثل جنگ تحمیلی سوم، ایرانیان از لابهلای جدالهای فرهنگی و سیاسی داخلی و خارجی، ناگهان به بروز کنشهایی میپردازند که پیش از آن ممکن بود دور از انتظار باشد. این درواقع با نگاه بوردیویی، همان «عادتوارههای نهفته» است که در لحظههای تاریخی بروز میکند.رهبر شهید انقلاب در یکی از آخرین سخنرانیهای خود گفته بود: «ملّت ایران درسهای اسلامی و شیعیِ خودش را خوب بلد است؛ میداند که چه کار کند...» و سپس به عدم بیعت امام حسین(ع) با یزید و مقایسه آن با عدم تسلیم شدن ایرانیان در برابر آمریکا پرداخت.مفهوم «مردم مبعوثشده» نیز در امتداد همین معنا قابل خوانش است.اینها را در کنشگری بخشی از جامعه ایران در روزهای جنگ تحمیلی سوم مشاهده میکنیم.بر این اساس بنا دارم انشاءالله در محرم امسال، به بیان چیستی و چگونگی بازتولید فرهنگ عاشورایی در کنشگری مردم ایران معاصر بهویژه در دوران جنگ تحمیلی سوم بپردازم و زمینههای فرهنگ ایرانی را در سازگاری با فرهنگ عاشورایی با تمرکز بر ادبیات فارسی بهویژه شاهنامه فردوسی به عنوان ابزار حفظ و انتقال حافظه جمعی، بیان کنم.در نهایت نگاهی کم و بیش انتقادی به کنشگری امروز ایرانیان خواهم داشت که نقاط قوت و ضعف آن، برای تطبیق هرچه بیشتر با فرهنگ عاشورا، روشن شود.#رضا_طبیب_زاده
10:42 - 25 خرداد 1405
1045 Views